Ý nghĩa của việc bán khống và rủi ro bị kẹt vốn: Các bẫy thị trường mà nhà giao dịch cần biết

Lệnh bán khống từng là công cụ hiệu quả để đối phó rủi ro, kiếm lợi từ giảm giá, nhưng chiến lược này tiềm ẩn một rủi ro chết người — đó là squeeze (ép giá). Squeeze nghĩa là hiện tượng nhiều vị thế bán khống bị buộc phải đóng lệnh, dẫn đến giá tài sản tăng vọt đột ngột. Đối với nhiều nhà giao dịch, đây là cơn ác mộng bị buộc phải thua lỗ, mất đi lợi nhuận. Bài viết này sẽ phân tích sâu về cơ chế hoạt động của squeeze, điều kiện xảy ra, và cách tránh rủi ro này trên thị trường.

Squeeze là gì: “bẫy tử thần” của người bán khống

Squeeze cốt lõi là một cơ chế biến động giá tự khuếch đại. Khi người bán khống dự đoán giá tài sản giảm, nhưng giá lại liên tục tăng, khoản lỗ của họ sẽ ngày càng mở rộng. Khi giá tăng, các vị thế bán khống bị kẹt sẽ đối mặt với hai lựa chọn: bị sàn hoặc môi giới buộc phải đóng lệnh (qua lệnh dừng lỗ hoặc cơ chế ký quỹ), hoặc tự tay đóng lệnh để tránh lỗ lớn hơn.

Đây chính là điểm chết của squeeze — khi người bán khống đóng lệnh, họ phải mua vào. Khi hàng nghìn vị thế bán khống cùng lúc mua vào đóng lệnh, lượng mua lớn đẩy giá tăng vọt theo chuỗi. Hiện tượng này đi kèm với khối lượng giao dịch tăng đột biến, nhu cầu trong thị trường tạm thời tăng mạnh, trong khi cung giảm sút, khiến giá bị đẩy lên điên cuồng.

Ngược lại, còn có squeeze mua (short squeeze ngược), hiếm hơn, là tình trạng nhiều vị thế mua bị đè nén bởi áp lực bán tháo liên tiếp, đẩy giá giảm mạnh.

Làm thế nào squeeze xảy ra: hiệu ứng sàn lởm ngỡ

Squeeze không xảy ra tùy tiện mà cần điều kiện thị trường đặc thù. Trước tiên, vị thế bán khống phải vượt trội hơn nhiều so với vị thế mua. Khi thị trường tích tụ nhiều vị thế bán khống, chỉ cần có một đợt mua vào đột ngột tăng lên, sẽ kích hoạt squeeze.

Nguồn tăng mua đột ngột này có thể đến từ nhiều yếu tố: tin tốt bất ngờ đẩy giá lên, phá vỡ các mức hỗ trợ kỹ thuật, các cá nhân lớn chủ động kéo giá, hoặc các tổ chức đầu tư tham gia. Khi giá bắt đầu tăng, các lệnh dừng lỗ sẽ bị kích hoạt dồn dập, các lệnh đóng lệnh buộc phải thực hiện liên tiếp, tạo ra hiệu ứng sàn lởm.

Trong thị trường đòn bẩy cao, sức mạnh của squeeze còn khủng khiếp hơn. Thị trường phái sinh Bitcoin là ví dụ điển hình — nhà giao dịch sử dụng đòn bẩy 10x, 20x hoặc thậm chí 100x để bán khống. Dù biến động giá nhỏ cũng có thể khiến nhiều vị thế bị kẹt hoặc bị buộc phải đóng lệnh. Vì vậy, squeeze và short squeeze thường xuyên xảy ra trên thị trường Bitcoin, mỗi lần như vậy có thể thiệt hại hàng chục tỷ USD.

Một số nhà giao dịch cao cấp sẽ chủ động theo dõi các cơ hội squeeze tiềm năng, tích trữ vị thế mua trước khi squeeze xảy ra, rồi bán ra với giá cao khi giá tăng nhanh, kiếm lời. Chiến lược “bắn sớm” này cũng mang rủi ro lớn.

Chứng minh lịch sử: squeeze đã phá hủy người bán khống như thế nào

Squeeze thường xuyên diễn ra trên thị trường chứng khoán và thị trường tiền mã hóa. Cổ phiếu Tesla (TSLA) là một trong những cổ phiếu bị bán khống nhiều nhất lịch sử, nhưng cũng trải qua nhiều đợt tăng giá mạnh, khiến vô số người bán khống rơi vào cảnh khó khăn. Ban đầu, họ nhìn đúng hướng phát triển (định giá công ty thực sự bị thổi phồng), nhưng lại thua vì thời gian và sự tăng giá đột biến.

Trong thị trường tiền mã hóa, ví dụ nổi bật là Bitcoin từ đầu năm 2019 đến đầu năm 2020. Đầu năm 2019, Bitcoin giảm mạnh, rồi dao động trong một vùng hẹp. Tâm lý thị trường cực kỳ bi quan, nhiều nhà đầu tư đặt cược bán khống, kỳ vọng xu hướng giảm tiếp tục. Nhưng khi giá bứt phá nhanh qua vùng đó, mức giá này không còn được kiểm tra lại trong thời gian dài.

Thảm họa squeeze thực sự xảy ra vào ngày 12/3/2020 — “thứ Năm đen tối” của thị trường crypto. Khi đó, Bitcoin giảm từ gần 7,000 USD xuống còn khoảng 3,700 USD, rồi nhanh chóng bật lại. Nhiều vị thế bán khống bị đóng, dẫn đến biến động giá điên cuồng, hàng loạt nhà giao dịch mất sạch vốn. Sự kiện này chứng minh rõ sức tàn phá của squeeze trong thị trường đòn bẩy cao.

Dấu hiệu cảnh báo squeeze và nhận diện rủi ro

Để tránh bị kẹt trong squeeze, nhà giao dịch cần nhận biết các dấu hiệu cảnh báo. Tỷ lệ mua/bán khống là một công cụ đánh giá hữu hiệu — khi tỷ lệ bán khống quá cao, rủi ro squeeze sẽ lớn hơn nhiều. Một số nền tảng (như Binance hợp đồng tương lai) cung cấp dữ liệu tỷ lệ này theo thời gian thực, giúp đánh giá tâm lý thị trường.

Ngoài ra, cần chú ý các tín hiệu sau:

• Tâm lý bán khống cực kỳ đông đúc, thị trường toàn là tin xấu
• Lợi nhuận kỳ vọng từ bán khống quá cao, thu hút nhiều nhà đầu tư
• Xu hướng kỹ thuật có dấu hiệu phá vỡ hoặc mức hỗ trợ bị thử thách
• Tin tốt đột xuất hoặc chuyển biến vĩ mô tích cực

Cách phòng tránh rủi ro bị squeeze

Rủi ro squeeze không thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng có thể giảm thiểu bằng các chiến lược quản lý rủi ro đúng đắn.

Thứ nhất, cẩn thận với đòn bẩy. Đòn bẩy cao làm tăng lợi nhuận, nhưng cũng làm tăng rủi ro gấp bội. Trước khi bán khống, cần đánh giá khả năng chịu đựng rủi ro của bản thân, đừng để bị mê hoặc bởi lợi nhuận tiềm năng. Nhiều nhà giao dịch bị squeeze phá sản chính vì dùng đòn bẩy quá lớn.

Thứ hai, đặt lệnh dừng lỗ hợp lý. Dừng lỗ không phải là tùy chọn, mà là bắt buộc. Mục đích của dừng lỗ là kiểm soát mức lỗ trong phạm vi chấp nhận được, không phải để tránh lỗ hoàn toàn (lỗ là phần tất yếu của giao dịch). Khi vị thế bán khống thua lỗ, dừng lỗ kịp thời còn tốt hơn bị buộc phải đóng lệnh.

Thứ ba, phân tán vị thế. Không nên đặt toàn bộ vốn vào một vị thế bán khống duy nhất. Dù dự đoán giảm giá một tài sản, vẫn nên chia nhỏ ra nhiều lệnh, đặt stop-loss ở các mức khác nhau để tránh một cú squeeze làm mất sạch vốn.

Thứ tư, liên tục theo dõi tâm lý thị trường. Thường xuyên kiểm tra tỷ lệ mua/bán khống, các chỉ số tâm lý xã hội, dữ liệu vị thế để biết có bao nhiêu người cùng quan điểm với bạn. Khi tâm lý bán khống quá đông, rủi ro squeeze sẽ đến gần.

Tóm lại về squeeze: Hiểu rõ rủi ro để tránh rủi ro

Squeeze chính là hiện tượng nhiều người bán khống cùng lúc buộc phải thua lỗ, đẩy giá tăng vọt. Trong thị trường đòn bẩy cao, biến động này cực kỳ dữ dội, chỉ trong vài phút có thể thiệt hại hàng chục tỷ USD.

Trước khi quyết định bán khống, cần hiểu rõ rủi ro squeeze. Không phải lúc nào “nhìn xuống” cũng sẽ sinh lợi, có khi đúng hướng nhưng lại thua vì thời gian và đà tăng giá quá mạnh. Trước khi mở vị thế bán khống, hãy tự hỏi ba câu: Tôi có thể chịu đựng bao nhiêu lỗ? Tôi có đủ công cụ dừng lỗ phù hợp không? Thị trường hiện tại có quá nhiều người bán khống không?

Chỉ khi hiểu rõ rủi ro squeeze, bạn mới có thể tồn tại lâu dài trên thị trường.