Các tập đoàn chaebol của Hàn Quốc: Từ khủng hoảng đến vị thế thống trị toàn cầu

Đối với các nhà đầu tư muốn khai thác tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc thông qua các phương tiện như ETF iShares MSCI Hàn Quốc, việc hiểu rõ động lực đằng sau sự thịnh vượng của quốc gia này là điều vô cùng quan trọng. Động lực đó chính là chaebol — các tập đoàn gia đình khổng lồ kiểm soát toàn bộ ngành công nghiệp, đã cơ bản biến đổi cách thức hoạt động của nền kinh tế Hàn Quốc trên trường quốc tế.

Chaebol là gì?

Về bản chất, chaebol là thuật ngữ Hàn Quốc chỉ các tập đoàn gia đình sở hữu hoạt động đa ngành — từ điện tử đến ô tô, viễn thông đến tài chính. Những đế chế kinh doanh này không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Samsung, Hyundai, LG Display và SK Telecom là những cái tên nổi bật nhất đại diện cho mô hình này trên toàn cầu. Khác với các tập đoàn thông thường có sở hữu phân tán, chaebol vẫn do các gia đình sáng lập kiểm soát chặt chẽ, tạo ra một cấu trúc tổ chức đặc biệt vừa mang tính cách mạng vừa gây tranh cãi.

Sự phát triển lịch sử của chaebol Hàn Quốc

Câu chuyện về chaebol bắt đầu sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, vào cuối những năm 1940, khi Hàn Quốc đối mặt với nhiệm vụ khó khăn là tái thiết nền kinh tế bị tàn phá bởi chiến tranh. Chính phủ Hàn Quốc nhận thức rằng công nghiệp hóa nhanh đòi hỏi các hợp tác mạnh mẽ từ khu vực tư nhân. Thay vì xây dựng các doanh nghiệp nhà nước, các nhà hoạch định chính sách chọn cách nuôi dưỡng các doanh nghiệp gia đình mạnh mẽ như phương tiện để chuyển đổi kinh tế.

Chiến lược này đã trở nên quyết đoán hơn nhiều vào thập niên 1960, khi chính phủ còn thực hiện bước đi mang tính đột phá hơn: cấp quyền độc quyền cho một số chaebol trong các ngành then chốt và cung cấp cho họ nguồn vốn vay rẻ. Đây không phải là chủ nghĩa tư bản như các quốc gia phương Tây quen thuộc — đó là phát triển chiến lược có sự chỉ đạo của nhà nước. Cách tiếp cận này đã thành công rực rỡ. Dưới sự lãnh đạo của thế hệ đầu tiên, các tập đoàn này đã mở rộng quy mô nhanh chóng, thu hút nhân tài hàng đầu và thúc đẩy quá trình biến đổi của Hàn Quốc từ một nền kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp thành một cường quốc công nghiệp, sẵn sàng cạnh tranh toàn cầu.

Khủng hoảng 1997: Khi mô hình chaebol bị chia rẽ

Sự trỗi dậy không thể ngăn cản của chaebol đã gặp phải điểm ngoặt quan trọng trong Khủng hoảng tài chính châu Á 1997. Những vết nứt đã hình thành từ nhiều năm trước, che giấu bởi sự bảo vệ của nhà nước và tín dụng dễ dàng. Đến thập niên 1990, nhiều chaebol trở nên quá cồng kềnh, phình to với các công ty con không sinh lợi, do các thành viên thế hệ thứ hai và thứ ba kiểm soát, thường thiếu khả năng kinh doanh hoặc tham vọng của các người sáng lập. Thay vì dựa vào năng lực, các mối quan hệ thân thích và lợi ích cá nhân đã thay thế cho nguyên tắc dựa trên thành tích. Các công ty mẹ lợi dụng các khu vực kế toán mập mờ và vay vốn giá rẻ để che giấu các khoản lỗ ngày càng tăng cho đến khi khủng hoảng phơi bày sự mục nát.

Hậu quả rất nặng nề. Tập đoàn Daewoo, từng là một trong những tập đoàn lớn nhất châu Á, đã bị giải thể hoàn toàn. Các doanh nghiệp nhỏ hơn như Halla và Ssangyong Motor cũng biến mất. Chính mô hình chaebol đã đối mặt với câu hỏi tồn tại: Liệu các doanh nghiệp gia đình này có thể sống sót trong một môi trường cạnh tranh, đã trải qua thử thách khủng hoảng?

Cải cách và khả năng phục hồi của chaebol hiện đại

Câu trả lời đến từ việc chọn lọc tồn tại và cải cách mạnh mẽ. Hyundai là ví dụ tiêu biểu — công ty không chỉ sống sót qua khủng hoảng 1997 mà còn tận dụng quá trình tái cấu trúc để trở nên gọn nhẹ hơn, hiệu quả hơn và sẵn sàng cạnh tranh toàn cầu. Các chaebol còn lại cũng theo đó, thực hiện các cải cách quản trị, giảm bớt các công ty con phình to và chuyên nghiệp hóa quản lý.

Những thay đổi này đã mang lại bước ngoặt lớn. Các chaebol đã dẫn dắt Hàn Quốc chuyển mình từ thị trường mới nổi thành nền kinh tế phát triển. Họ dẫn đầu đà tăng xuất khẩu của quốc gia, chiếm lĩnh thị trường toàn cầu trong lĩnh vực bán dẫn, ô tô và điện tử tiêu dùng, đồng thời góp phần đưa Hàn Quốc trở thành một trung tâm sáng tạo công nghệ. Các nhà kinh tế và nhà phân tích ngày càng công nhận Hàn Quốc là một trong những cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới.

Sức mạnh của chaebol: Lợi ích và mối lo ngại cho nhà đầu tư

Ngày nay, chaebol vẫn là đặc điểm định hình của nền kinh tế Hàn Quốc. Đối với các nhà đầu tư, sự tập trung quyền lực kinh tế này mang lại cả cơ hội lẫn rủi ro. Về mặt tích cực, chaebol sở hữu quy mô vượt trội, nhận diện thương hiệu mạnh, khả năng công nghệ và tiếp cận vốn — những lợi thế giúp duy trì lợi nhuận ổn định và chiếm lĩnh thị trường. Thành công toàn cầu của Samsung và Hyundai chứng minh mô hình này có thể cạnh tranh ở đẳng cấp cao nhất.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tranh cãi. Các nhà phê bình cho rằng các chaebol khổng lồ này đang kìm hãm các đối thủ nhỏ hơn, tiềm năng đổi mới hơn bằng cách tận dụng quy mô, mối quan hệ gia đình và các lợi thế tích lũy. Mối quan hệ giữa chính phủ và chaebol vẫn là chủ đề tranh luận sôi nổi trong xã hội Hàn Quốc, với các nhà hoạt động đòi hỏi thực thi luật chống độc quyền nghiêm ngặt hơn và hạn chế kế thừa trong gia đình.

Có lẽ quan trọng nhất, các nhà đầu tư phải đối mặt với câu hỏi thường trực: Liệu các thế hệ lãnh đạo tương lai của chaebol có duy trì tầm nhìn chiến lược và khả năng thích ứng như các thế hệ trước? Trong khi các lãnh đạo hiện tại như Samsung đã đón nhận đổi mới và mở rộng toàn cầu, không có gì đảm bảo rằng các người kế nhiệm do gia đình bổ nhiệm tiếp theo sẽ duy trì được sự năng động đó. Tương lai của mô hình chaebol cuối cùng phụ thuộc không nhiều vào sự hỗ trợ của chính phủ — vốn đã giảm đáng kể — mà chủ yếu vào năng lực và tầm nhìn dài hạn của các gia đình kiểm soát các đế chế doanh nghiệp này.

Đối với các nhà đầu tư muốn tiếp xúc với thị trường Hàn Quốc, chaebol vẫn là điều không thể bỏ qua. Đây chính là những công ty có khả năng mang lại lợi nhuận, nhưng việc hiểu rõ cấu trúc quản trị đặc thù, quá trình phát triển lịch sử và các rủi ro tiềm ẩn là điều thiết yếu để đưa ra quyết định sáng suốt trong một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á.