Vòng xoáy tử thần của Luna: Từ hệ sinh thái nghìn tỷ đến sự sụp đổ trong vực sâu

Vào giữa tháng 5 năm 2022, một cơn bão đủ sức thay đổi cục diện thị trường tiền mã hóa đã âm thầm ập đến. Khi giá Luna giảm xuống dưới 42 đô la và gây ra các cuộc thanh lý hàng loạt, toàn bộ thị trường nhận thức rõ rằng — hệ sinh thái được ca ngợi là “hy vọng của stablecoin thuật toán” đang trải qua một vòng xoáy tử thần khó có thể đảo ngược. Đây không chỉ là khủng hoảng mất peg của UST mà còn là một cuộc chất vấn về bản chất của mô hình tài chính mã hóa.

Cuộc chiến sinh tử trong bối cảnh thắt chặt toàn cầu

Thời điểm xảy ra sự kiện không phải là ngẫu nhiên. Vào năm 2022, do áp lực lạm phát liên tục cao, các ngân hàng trung ương các quốc gia lần lượt công bố kế hoạch tăng lãi suất — từ 25 điểm cơ bản, 50 điểm cơ bản đến 75 điểm cơ bản, khiến thị trường tràn ngập nỗi sợ thắt chặt. Khi các chính sách tăng lãi suất dần đi vào thực thi, thị trường tài chính toàn cầu rơi vào đợt giảm mạnh nhất trong những năm gần đây. Thị trường chứng khoán bị tổn thất nặng nề, chỉ số sợ hãi (VIX) chạm mức cao kỷ lục kể từ đại dịch COVID-19.

Trong bối cảnh khan hiếm tài sản toàn cầu này, một hiện tượng gọi là “tương quan đồng nhất” bắt đầu xuất hiện — khi các vị thế lớn xuất hiện rủi ro, các nhà đầu tư buộc phải bán tháo các tài sản khác để bù đắp thua lỗ, dẫn đến giá các loại tài sản đồng loạt giảm. Các tài sản mã hóa chính như Bitcoin, Ethereum cũng không thoát khỏi cơn bão, và cơn hoảng loạn toàn ngành này cuối cùng đã đẩy Luna đến bờ vực thẳm.

Cạm bẫy lợi nhuận cao của UST: rủi ro tập trung 18 tỷ USD

Thực chất của cuộc khủng hoảng Luna không bắt nguồn từ giá cả, mà từ mối liên kết chặt chẽ giữa UST và Anchor Protocol.

Tính đến ngày 5 tháng 5, tổng giá trị bị khóa (TVL) của Anchor Protocol đã đạt 18 tỷ USD, gần như chiếm trọn giá trị thị trường của UST. Nói cách khác, phần lớn UST lưu hành trên thị trường đều bị khóa trong Anchor, cung cấp lợi suất hàng năm (APY) 20% cho người dùng.

Lợi suất cực cao này trở thành điểm thu hút chết người đối với các nhà đầu tư. Khi thị trường tài chính truyền thống và mã hóa đều gặp khó khăn, dù là cá nhân lớn hay nhỏ, đều chuyển đổi vốn sang UST, gửi vào Anchor để nhận lợi nhuận ổn định 20%. Nhiều người còn thực hiện thao tác Loop — vay UST rồi mua Luna, sau đó thế chấp Luna để vay UST, liên tục nhân đôi đòn bẩy lợi nhuận của mình.

Đối với Luna Foundation Guard (LFG), điều này có vẻ là thành công lớn trong chiến lược marketing: thu hút lượng vốn khổng lồ đổ vào hệ sinh thái. Nhưng thực tế, cấu trúc thanh khoản tập trung cao này lại trở thành một quả bom hẹn giờ chôn trong nội bộ hệ sinh thái.

Cá mập nhận ra nguy hiểm và khởi động vòng xoáy tử thần

Dấu hiệu nguy hiểm xuất hiện vào tối ngày 8 tháng 5. Các tài khoản theo dõi cá mập trên Twitter bắt đầu cảnh báo liên tục, cứ mỗi giờ lại có các đợt bán tháo UST lớn mới, quy mô giao dịch đều lên tới hàng triệu đô la. Những nhà đầu tư thông minh này đã nhận ra bất thường của thị trường — thanh khoản cao trong Anchor đang đối mặt với nguy cơ rút ròng.

Từ ngày 8 đến 9 tháng 5, LFG đã thực hiện một loạt các biện pháp cứu trợ khẩn cấp. Họ huy động 750 triệu USD bằng Bitcoin qua các nền tảng OTC để duy trì mối liên kết UST với đô la Mỹ. Sau đó, họ công bố phân bổ 1,5 tỷ USD thanh khoản (gồm 750 triệu USD BTC và 750 triệu USD UST) để ổn định kỳ vọng thị trường. Đến sáng ngày 10 tháng 5, địa chỉ của LFG chuyển vào 28.205 BTC, cố gắng dùng dự trữ Bitcoin để bảo chứng cho UST.

Tuy nhiên, tất cả các biện pháp cứu trợ này đều đã muộn. Tâm lý hoảng loạn đã lan rộng. Theo dữ liệu on-chain của DeFi Alpha, khi giá Luna giảm xuống 42 đô la, sẽ kích hoạt đợt thanh lý hàng loạt đầu tiên. Chuỗi phản ứng thanh lý bắt đầu: giá Luna tiếp tục giảm, nhiều vị thế bị buộc phải thanh lý, đẩy giá Luna xuống thấp hơn nữa. Đó chính là vòng xoáy tử thần — mỗi lần thanh lý lại làm tăng khả năng xảy ra các đợt thanh lý tiếp theo.

Tính đến sáng ngày 10 tháng 5, giá Luna đã rơi vào khoảng 29 đô la, trong khi UST từ mức gần 1 đô la ban đầu đã tụt xuống mức thấp kỷ lục 0,6 đô la. Quy mô thanh lý lên tới hàng trăm triệu USD, thị trường chìm trong hoảng loạn toàn diện.

Cảnh tượng tàn phá hệ sinh thái

Chuỗi giảm giá liên tiếp của Luna gây ra cú sốc tàn khốc cho toàn bộ hệ sinh thái Terra. Tính đến thời điểm xảy ra sự kiện, tổng giá trị bị khóa (TVL) trong hệ sinh thái đã giảm 40% chỉ trong vài giờ, từ đỉnh hơn 200 tỷ USD xuống còn 130 tỷ USD. Các giao thức hàng đầu trong hệ sinh thái đều bị “giảm phân” một cách thảm khốc.

Song song đó, giá trị thị trường của UST trong thời gian ngắn đã bốc hơi gần 40 tỷ USD, từ 170 tỷ USD xuống còn khoảng 140 tỷ USD. Và như một “tường lửa” cuối cùng của UST, lượng tiền gửi trong Anchor cũng giảm mạnh từ 180 tỷ USD xuống còn 70 tỷ USD — đồng nghĩa với việc có tới 70 tỷ USD UST đã chảy ra thị trường, có thể bị bán tháo bất cứ lúc nào, gia tăng áp lực mất peg.

Để hấp thụ lượng UST còn đang lưu hành, Anchor buộc phải nâng APY lên trên 20% — hành động này như thừa nhận rằng độ ổn định của UST đã bị tổn thương nghiêm trọng, cần lợi suất cao hơn để thu hút người gửi tiền tiếp tục giữ UST.

Số phận của Luna: thua thời gian

Nhìn lại thất bại của Luna, nguyên nhân không phải là chiến lược sai lầm, mà là thiếu thời gian để thực thi.

Ngay từ ngày 19 tháng 5 năm 2021, UST đã từng trải qua một lần mất peg nghiêm trọng, giá giảm xuống còn 0,85 đô la. Dưới sự can thiệp khẩn cấp của LFG, Luna và UST cuối cùng vẫn tồn tại. Sau thất bại này, LFG đã đề ra chiến lược phòng thủ mới: mua Bitcoin và các token gốc của Layer 1 khác làm dự trữ để bảo chứng cho UST, thay vì dựa hoàn toàn vào Luna để duy trì ổn định.

Cơ chế bảo chứng mới này về lý thuyết là hoàn toàn hợp lý. Việc có tài sản thực làm dự trữ rõ ràng tốt hơn so với phức tạp hóa thuật toán. Nhưng để thực hiện cơ chế mới này một cách triệt để, cần thời gian tích lũy đủ quy mô dự trữ Bitcoin. Đáng tiếc, tốc độ giảm giá của thị trường vượt xa tốc độ tích lũy dự trữ của LFG. Trước khi vòng xoáy tử thần hoàn toàn khởi động, LFG chưa có đủ thời gian để chuyển đổi chiến lược.

Thất bại cuối cùng của Luna chính là thua thời gian — đối thủ vô tình nhất.

Bài học và dư âm

Sau cuộc khủng hoảng này, toàn bộ thị trường mã hóa đã mất niềm tin vào stablecoin thuật toán. Lợi nhuận cao, tính tập trung của thanh khoản, và sự đánh giá thấp thời gian — tất cả đã phối hợp đẩy một hệ sinh thái từng có giá trị hàng nghìn tỷ đô la xuống vực sâu.

Giá Luna hiện tại đã rơi xuống 0,07 đô la (dữ liệu đến tháng 2 năm 2026), gần 4 năm kể từ khi sự kiện xảy ra, nhưng ảnh hưởng vẫn còn đó. Vòng xoáy tử thần này không chỉ kết thúc câu chuyện của Luna mà còn trở thành bài học sâu sắc về tính dễ tổn thương của toàn bộ hệ thống tài chính mã hóa.