Sàn giao dịch tập trung: chúng hoạt động như thế nào và tại sao các nhà giao dịch lại chọn chúng

Giao dịch tiền điện tử đã trở nên dễ tiếp cận hơn, nhưng vẫn còn phức tạp và rủi ro. Giá cả biến động mạnh mẽ, và mỗi người muốn tham gia vào thế giới này cần hiểu rõ các công cụ giao dịch. Sàn giao dịch tập trung là phương thức chính mà các nhà giao dịch sử dụng để trao đổi tiền điện tử. Dù bạn mới bắt đầu hay đã là nhà đầu tư có kinh nghiệm, việc hiểu cách hoạt động của các nền tảng này là cực kỳ quan trọng để đưa ra quyết định đúng đắn.

Sàn giao dịch tập trung là gì

Sàn giao dịch tập trung (CEX) là dịch vụ web, nơi người dùng có thể mua, bán và trao đổi tiền điện tử. Đặc điểm chính của các nền tảng này là do một công ty hoặc tổ chức quản lý, chịu trách nhiệm về mọi hoạt động, an ninh và tuân thủ pháp luật.

Các sàn giao dịch tiền điện tử đầu tiên gần như hoàn toàn ẩn danh — không yêu cầu xác minh danh tính người dùng. Tuy nhiên, khi khối lượng giao dịch tăng lên và áp lực từ các cơ quan quản lý, tình hình đã thay đổi. Ngày nay, các nền tảng tập trung bắt buộc phải thực hiện quy trình xác thực (KYC — Know Your Customer). Điều này có nghĩa là trước khi bắt đầu giao dịch, bạn cần cung cấp giấy tờ và xác minh danh tính.

Tiến trình phát triển của CEX: từ ẩn danh đến quy định

Lịch sử các sàn giao dịch tập trung cho thấy ngành công nghiệp thích nghi như thế nào với các yêu cầu pháp lý. Khi mới xuất hiện, tính ẩn danh là tiêu chuẩn. Nhà giao dịch có thể giao dịch mà không tiết lộ thông tin cá nhân. Điều này thu hút người dùng, nhưng đồng thời gây lo ngại cho các cơ quan quản lý về rửa tiền và tài trợ hoạt động bất hợp pháp.

Dần dần, các sàn lớn tự nguyện áp dụng quy tắc KYC. Điều này giúp họ có được tư cách pháp nhân và hợp tác với ngân hàng. Ngày nay, hầu hết các nền tảng uy tín đều yêu cầu xác minh danh tính. Dù phức tạp hơn cho người dùng, nhưng mang lại sự an toàn cho tài sản của họ.

Cơ chế giao dịch trên sàn tập trung

Làm thế nào để mua bán trên CEX? Quá trình diễn ra như sau:

Bạn tạo tài khoản, xác minh danh tính và nạp tiền. Sau đó, đặt lệnh mua một lượng tiền điện tử nhất định. Lệnh này sẽ được ghi vào “sổ lệnh” — danh sách tất cả các yêu cầu mua bán đang hoạt động. Khi lệnh bán của người khác phù hợp với lệnh mua của bạn, hệ thống tự động ghép nối và thực hiện giao dịch.

Mỗi giao dịch — mua hoặc bán — sàn sẽ thu phí. Đây là nguồn thu chính của các sàn tập trung. Mức phí dao động (thường từ 0,1-0,5%), và theo thời gian, các khoản này tích lũy lại thành doanh thu lớn.

Điều quan trọng: bạn không mua tiền điện tử trực tiếp từ sàn, mà từ người dùng khác. Sàn đóng vai trò trung gian, giúp ghép nối cung cầu dễ dàng hơn.

Các dịch vụ đa dạng: tại sao nhà giao dịch thích CEX

Các sàn tập trung cung cấp nhiều hơn chỉ mua bán. Trên các nền tảng này, có thể đặt các loại lệnh khác nhau:

• Lệnh giới hạn (Limit orders) — chỉ định mức giá muốn mua hoặc bán
• Lệnh dừng lỗ (Stop-loss) — tự động bán khi giá giảm đến mức nhất định
• Giao dịch ký quỹ (Margin trading) — đầu tư sử dụng đòn bẩy
• Staking — kiếm lãi từ việc giữ tiền điện tử

CEX còn cung cấp dịch vụ lưu trữ. Khi bạn nạp tiền vào sàn, phần lớn tài sản được giữ trong các “ví lạnh” — hệ thống không kết nối internet, giúp bảo vệ khỏi bị tấn công. Chỉ một phần nhỏ (để đảm bảo thanh khoản) nằm trong “ví nóng” có thể truy cập qua mạng.

Thanh khoản lớn cũng rất quan trọng. Các nền tảng lớn có khối lượng giao dịch cao, giúp thực hiện lệnh nhanh chóng mà không gây trượt giá đáng kể.

Nhìn nhận khách quan về nhược điểm của các nền tảng tập trung

Dù tiện lợi, các sàn giao dịch tập trung vẫn có những nhược điểm nghiêm trọng.

An ninh luôn là rủi ro chính. Mặc dù các nền tảng đầu tư nhiều vào bảo mật, vẫn xảy ra các vụ tấn công. Thường là do lỗi con người hoặc lỗ hổng chưa vá trong mã nguồn. Giải pháp tốt nhất là không giữ tiền trên sàn quá lâu. Sau khi hoàn tất giao dịch, chuyển tiền về ví cá nhân hoặc, tốt hơn nữa, về ví lạnh (ví phần cứng).

Phí giao dịch cũng là vấn đề. Phí tính cho mỗi lệnh, và theo thời gian, chi phí này có thể lớn.

Lưu trữ trung tâm (custodial storage) là nhược điểm căn bản nhất. Khi tài sản của bạn nằm trên sàn, về mặt kỹ thuật, chính nền tảng sở hữu chúng, chứ không phải bạn. Có câu nói nổi tiếng trong crypto: “không phải chìa khóa của bạn, không phải coin của bạn”. Sàn có thể bất cứ lúc nào đóng băng hoặc tịch thu tài sản của bạn. Bạn không hoàn toàn làm chủ tài sản của mình.

CEX và DEX: lựa chọn nền tảng phù hợp cho giao dịch của bạn

Phản ứng ngày càng tiêu cực với các hạn chế của sàn tập trung đã thúc đẩy sự ra đời của các sàn phi tập trung (DEX). Chúng hoạt động dựa trên hợp đồng thông minh, không trung gian, cho phép giao dịch trực tiếp từ ví của bạn.

Trong thời gian dài, DEX gặp khó khăn do thiếu thanh khoản. Mọi thứ đã thay đổi khi công nghệ tạo lập thị trường tự động (AMM) ra đời. Người dùng có thể gửi token vào các pool thanh khoản và nhận phần thưởng, trong khi nền tảng sử dụng các khoản này để thực hiện lệnh.

Ưu điểm của DEX: an toàn thực sự (không cần xác minh), kiểm soát hoàn toàn chìa khóa của riêng mình, không phí nền tảng. Nhược điểm: ít thanh khoản hơn, khó sử dụng hơn, không có dịch vụ mua tiền điện tử bằng fiat.

Nên chọn nền tảng nào? Các sàn tập trung vẫn là lựa chọn tốt hơn cho người mới bắt đầu — dễ dùng hơn và có nhiều cặp giao dịch hơn. DEX phù hợp với người dùng có kinh nghiệm, coi trọng quyền riêng tư và kiểm soát toàn bộ tài sản.

Các câu hỏi thường gặp

CEX là gì?
CEX là viết tắt của “sàn giao dịch tập trung” (centralized exchange). Là nền tảng do công ty quản lý, nơi có thể giao dịch tiền điện tử. CEX tiện lợi nhưng ít phù hợp với tinh thần phi tập trung của crypto.

Ví dụ phổ biến của CEX là gì?
OKX — một trong những sàn tập trung lớn nhất. Cung cấp nhiều công cụ giao dịch và còn có phiên bản phi tập trung (OKX DEX) dành cho người thích DEX.

Các sàn tập trung có an toàn không?
Các nền tảng lớn sử dụng nhiều lớp bảo vệ, như xác thực hai yếu tố, ví lạnh, bảo hiểm tài sản. Tuy nhiên, rủi ro vẫn còn — chỉ có ví cá nhân mới đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Sàn tập trung có xấu không?
Không hẳn. Các sàn tập trung mang lại sự tiện lợi, thanh khoản và hỗ trợ, rất cần thiết cho phần lớn nhà giao dịch. Vấn đề là chúng không phù hợp với triết lý ban đầu của crypto — phi tập trung hoàn toàn và độc lập khỏi bên thứ ba.