Cha đẻ bí ẩn của Bitcoin: Bí mật hàng tỷ của Satoshi Nakamoto sau 15 năm mất tích

2025年4月，一个加密世界最伟大的谜团再次成为焦点——nếu Satoshi Nakamoto đã mất tích vẫn còn sống, thì bây giờ ông ấy đã 50 tuổi. Nhưng người sáng lập Bitcoin đã biến mất khỏi internet trong bóng tối, để lại khối tài sản trị giá 630-935 tỷ USD chưa ai đòi hỏi.

Một cái tên gần như bị lãng quên, nhưng đã thay đổi thế giới tài chính

Satoshi Nakamoto đã gây chấn động giới mật mã vào ngày 31 tháng 10 năm 2008 với một bản whitepaper dài 9 trang, trình bày một ý tưởng táo bạo: không cần ngân hàng, chính phủ hay trung gian nào, một hệ thống tiền điện tử ngang hàng có thể hoạt động độc lập. Chỉ sau hơn hai tháng, vào ngày 3 tháng 1 năm 2009, Nakamoto đã tạo ra khối khai sinh của Bitcoin và chèn vào đó một tiêu đề tin tức của tờ The Times: “The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks” — đây không chỉ là một dấu mốc thời gian, mà còn là một tuyên ngôn: tôi muốn tạo ra một hệ thống tài chính không dựa vào các cứu trợ của ngân hàng.

Một danh tính không thể xác minh, nhưng sở hữu khối tài sản đẳng cấp thế giới

Theo phân tích blockchain, Nakamoto đã khai thác từ 750.000 đến 1,1 triệu Bitcoin trong năm đầu tiên ra đời. Với giá trị khoảng 85.000 USD hiện tại, điều này có nghĩa ông kiểm soát khối tài sản trị giá 63,8 tỷ đến 93,5 tỷ USD — đủ để lọt vào top 20 người giàu nhất thế giới.

Nhưng điều kỳ lạ nhất chính là: những khối tài sản khổng lồ này chưa từng di chuyển trong suốt từ năm 2011 đến nay. Không ai biết Nakamoto đã chết hay còn sống, có thể đã mất khoá riêng, hoặc cố ý để lại số tiền này cho toàn bộ hệ sinh thái Bitcoin. Nhà nghiên cứu an ninh Sergey Demian Lerner đã phát hiện ra một mô hình — gọi là “mô hình Patoši” — có thể xác định các khối có khả năng do Nakamoto khai thác. Phát hiện này xác nhận ông đã kiểm soát quy mô khai thác, đồng thời cũng cho thấy ông có ý định giảm dần hoạt động khai thác, tạo không gian cho người khác tham gia.

Danh tính thực sự, bí ẩn lớn nhất của cộng đồng mật mã

Trong tài liệu chính thức, Nakamoto tự xưng là một người Nhật 37 tuổi, nhưng các nhà phân tích ngôn ngữ đã phát hiện ra điểm sơ hở — cách dùng từ tiếng Anh của ông rất tự nhiên, sử dụng chính tả kiểu Anh (colour, optimise), cho thấy khả năng cao ông là người bản xứ nói tiếng Anh. Thời gian phát biểu của ông cũng cho thấy khả năng cao là hoạt động tại Mỹ hoặc Anh.

Về danh tính thực sự, ít nhất có năm ứng viên nổi bật đã lọt vào tầm ngắm công chúng:

Hal Finney (1956-2014) là một huyền thoại trong phong trào hacker mật mã, là người nhận giao dịch Bitcoin đầu tiên từ Nakamoto. Finney sở hữu kiến thức mật mã vượt trội, thậm chí còn sống gần một người hàng xóm của Nakamoto. Phân tích phong cách viết cho thấy phong cách của ông có nhiều điểm tương đồng với Nakamoto. Tuy nhiên, Finney luôn phủ nhận danh tính của mình khi còn sống, cho đến khi mất vì xơ cứng teo cơ vào năm 2014.

Nick Szabo là một nhà khoa học máy tính, đã đề xuất khái niệm “Bit Gold” từ năm 1998, được xem là nguyên mẫu ý tưởng của Bitcoin. So sánh các bài viết của hai người, các nhà nghiên cứu phát hiện ra nhiều điểm tương đồng đáng ngạc nhiên. Szabo có hiểu biết sâu sắc về lý thuyết tiền tệ, mật mã và hợp đồng thông minh, phù hợp hoàn hảo với thiết kế của Bitcoin, nhưng ông nhiều lần phủ nhận là Nakamoto.

Adam Back là người phát minh ra hệ thống chứng minh công việc Hashcash, một khái niệm được trích dẫn trực tiếp trong whitepaper của Bitcoin. Back là một trong những người tiếp xúc sớm nhất với Nakamoto khi phát triển Bitcoin, sở hữu đầy đủ kiến thức mật mã cần thiết.

Peter Todd lần đầu tiên bị đề xuất là Nakamoto trong bộ phim tài liệu HBO năm 2024. Lý thuyết này dựa trên một số cuộc trò chuyện và thói quen sử dụng tiếng Anh của ông tại Canada, nhưng chính Todd đã bác bỏ hoàn toàn ý kiến này là “vô lý” và “lập luận rơm rạ”.

Dorian Nakamoto là một kỹ sư Nhật-Mỹ, bị tạp chí Newsweek nhầm là người sáng lập Bitcoin vào năm 2014. Khi phóng viên hỏi, ông lấp lửng nói “Tôi không còn tham gia nữa”, rồi sau đó làm rõ đó chỉ là hiểu lầm liên quan đến công việc hợp đồng quân sự. Sau bài báo, một tài khoản P2P Foundation lâu năm đã đăng tải thông điệp: “Tôi không phải Dorian Nakamoto.”

Craig Wright luôn khẳng định mình chính là Nakamoto, thậm chí đã đăng ký bản quyền whitepaper Bitcoin tại Mỹ. Nhưng vào tháng 3 năm 2024, thẩm phán James Mero của tòa án tối cao Anh đã ra phán quyết cuối cùng, cho biết “Tiến sĩ Wright không phải là tác giả của whitepaper, cũng không hoạt động dưới danh nghĩa Nakamoto”, và kết luận các bằng chứng ông đưa ra là giả mạo.

Ngoài ra còn có các ứng viên khác như nhà mật mã Ron Sassman (thông điệp tưởng niệm của ông đã được mã hóa trong blockchain của Bitcoin) và Paul Le Roux, nhưng chưa ai đủ sức thuyết phục. Một số nhà nghiên cứu còn đề xuất Nakamoto có thể là một nhóm chứ không phải cá nhân, nhưng cũng thiếu bằng chứng rõ ràng.

Tại sao một người sở hữu 900 tỷ USD lại chọn biến mất?

Lần xuất hiện cuối cùng của Nakamoto là vào tháng 4 năm 2011, khi ông gửi email cho nhà phát triển Gavin Andresen: “Thật tiếc là các bạn cứ gọi tôi là một nhân vật bí ẩn, truyền thông chỉ biến điều này thành câu chuyện về tiền cướp biển.” Sau đó, ông chuyển quyền kiểm soát mã nguồn của Bitcoin cho Andresen rồi hoàn toàn biến mất khỏi tầm nhìn công chúng.

Việc biến mất này có thể là một tính toán sâu xa. Nếu Nakamoto giữ danh tính công khai, ông sẽ trở thành điểm rủi ro trung tâm của Bitcoin. Chính phủ có thể gây áp lực, đe dọa hoặc bắt giữ ông. Các đối thủ cạnh tranh có thể cố gắng mua chuộc hoặc ép buộc ông. Mọi phát ngôn của ông đều có thể gây biến động thị trường. Ông cũng có thể trở thành mục tiêu tống tiền hoặc bạo lực — ai nắm giữ hàng trăm tỷ USD làm sao có thể đi lại tự do dưới ánh sáng mặt trời?

Nguyên nhân sâu xa hơn là triết lý: Nakamoto có thể hiểu rằng một hệ thống phi tập trung thực sự không thể xoay quanh một nhân vật duy nhất. Bằng cách biến mất, ông đã biến Bitcoin thành một dự án cộng đồng thuần túy, không ai có quá nhiều ảnh hưởng. Đó chính là bản chất của phong trào hacker mật mã — xây dựng một hệ thống không dựa vào bất kỳ quyền lực nào.

Giá trị cốt lõi của Bitcoin là “tin tưởng vào toán học, chứ không phải con người hay tổ chức”. Trong một hệ thống được thiết kế để loại bỏ sự phụ thuộc vào bên thứ ba đáng tin cậy, một người sáng tạo ẩn danh chính là hiện thân hoàn hảo của nguyên tắc này.

Từ tượng đài đồng ở Budapest đến giày Vans, Nakamoto đã trở thành biểu tượng văn hóa

Dù Nakamoto đã biến mất hoàn toàn, ảnh hưởng của ông vẫn ngày càng mở rộng. Năm 2021, một tượng đồng bán thân đã được dựng lên tại Budapest, mặt tượng sử dụng vật liệu phản chiếu, cho phép người xem nhìn thấy bóng dáng của chính mình — tượng trưng cho “Chúng ta đều là Nakamoto”. Tại Lugano, Thụy Sĩ cũng có một tượng đài tưởng niệm.

Tháng 3 năm 2025, Tổng thống Mỹ đã ký ban hành một sắc lệnh hành pháp thành lập Kho dự trữ chiến lược Bitcoin, đánh dấu lần đầu tiên Bitcoin chính thức được công nhận là công cụ lưu trữ giá trị cấp quốc gia. Những điều mà nhiều hacker mật mã cho là không thể đã bắt đầu xảy ra từ nhiều năm trước.

Các câu nói của Nakamoto đã trở thành tín ngưỡng của cộng đồng mã hóa. “Vấn đề căn bản của tiền tệ truyền thống là nó cần sự tin tưởng để vận hành” và “Nếu bạn không tin tôi, cũng không hiểu tôi, thì tôi không có thời gian để thuyết phục bạn” — những câu này được trích dẫn đi lặp lại, giải thích sứ mệnh của Bitcoin.

Về mặt văn hóa, Nakamoto đã vượt qua hình ảnh của một nhà tiên phong công nghệ. Áo thun, mũ, các thương hiệu thời trang đều sử dụng tên ông. Năm 2022, một thương hiệu thời trang đường phố nổi tiếng còn ra mắt dòng sản phẩm giới hạn theo chủ đề Nakamoto. Một lập trình viên bí ẩn đã trở thành biểu tượng của cuộc cách mạng số.

Công nghệ blockchain do Nakamoto sáng tạo đã sinh ra toàn bộ hệ sinh thái phi tập trung — từ các nền tảng hợp đồng thông minh như Ethereum đến các ứng dụng DeFi, rồi các ngân hàng trung ương các quốc gia tranh nhau phát triển tiền kỹ thuật số. Trong khi các ngân hàng trung ương toàn cầu cũng đang áp dụng nguyên lý blockchain, thì họ tạo ra phiên bản tập trung, hoàn toàn khác với tầm nhìn của Nakamoto.

Một con người, một ý tưởng, đã thay đổi tương lai tài chính

Khi Satoshi Nakamoto đón sinh nhật lần thứ 50 theo cách của riêng mình, danh tính thực sự của ông vẫn là một bí ẩn. Dù là một cá nhân thiên tài hay một nhóm bí mật, ông đã chứng minh tầm nhìn của mình: tạo ra một hệ thống tài chính thực sự không dựa vào bất kỳ quyền lực nào.

Hiện nay, toàn cầu có khoảng 500 triệu người dùng tiền mã hóa, Bitcoin đã từ một thử nghiệm của dân đam mê trở thành đối thủ cạnh tranh tài chính toàn cầu. Nakamoto đã chọn rút lui, để cho sáng tạo của mình tự tiến hóa, tự hoàn thiện. Đây có thể là điều thông minh nhất mà một nhà sáng tạo có thể làm — xây dựng một hệ thống không cần ông ấy.

Câu chuyện về Bitcoin vẫn đang tiếp tục, còn câu chuyện của Nakamoto đã trở thành huyền thoại. Ông để lại không chỉ một tài sản số, mà còn một cách suy nghĩ mới, một cách hiểu mới về tiền bạc và quyền lực. Dù ông còn sống hay đã khuất, ông đã mãi mãi thay đổi thế giới này.