Vì Sao Iran Tự Đẩy Mình Vào Thế Bí? Một Bàn Cờ Địa Chính Trị Đi Sai Nước

Nhìn vào tình hình Iran thời gian gần đây, nhiều người không khỏi lắc đầu ngao ngán. Một quốc gia từng nắm trong tay “quân bài dầu mỏ” cực mạnh, từng có đối tác mua hàng ổn định, vậy mà chỉ trong vài năm đã tự đẩy mình vào khủng hoảng toàn diện: kinh tế suy sụp, tiền tệ mất giá, đời sống người dân lao dốc, biểu tình lan rộng. Bề ngoài có thể đổ lỗi cho cấm vận, nhưng nếu nhìn kỹ, đây là kết quả của hàng loạt quyết định sai lầm mang tính hệ thống. 👉 Dưới đây là bức tranh toàn cảnh, bóc tách từng lớp để thấy vì sao Iran lại đi tới bước đường này.

1. Tham Vọng Quá Đà: Muốn “Thoát Trung” Nhưng Lại Tự Đập Vỡ Bát Cơm Trong nhiều năm, Trung Quốc là khách hàng dầu mỏ lớn nhất, gần như “phao cứu sinh” của Iran. Khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran được bán sang Trung Quốc, phần lớn thanh toán bằng nhân dân tệ và euro, giúp Iran tránh được hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát. Đây lẽ ra là một con đường sống ổn định. Nhưng Iran lại cho rằng bán cho Trung Quốc “không đủ lời”, muốn nâng giá và giảm phụ thuộc vào một người mua duy nhất. Ý tưởng thì nghe có vẻ hợp lý, nhưng thực tế lại cực kỳ non nớt. Ấn Độ hứa hẹn mua dầu, nhưng chỉ là lời nói trên bàn đàm phán, không có hợp đồng thực tế.Các quốc gia khác thì sợ trừng phạt của Mỹ, không dám chạm vào dầu Iran.Kết quả: dầu tồn kho ngoài khơi, không bán được; sản lượng xuất khẩu giảm mạnh, nguồn thu ngoại tệ sụt dốc. Bài học ở đây rất rõ: khi bạn đang bị bao vây, có một khách hàng lớn sẵn sàng mua hàng đã là may mắn. Vừa muốn dựa vào người ta để sống, vừa muốn “chơi chiêu” nâng giá, cuối cùng chỉ khiến cả hai bên đều quay lưng.
2. Khủng Hoảng Nội Tại: Đồng Tiền Sụp Đổ, Lạm Phát Bùng Nổ, Dân Chúng Không Còn Gì Để Mất Nếu xuất khẩu dầu là nguồn máu nuôi chính quyền, thì đồng nội tệ là thước đo niềm tin của người dân. Và ở điểm này, Iran đã thất bại nặng nề. Đồng rial mất giá hơn 90% trong vòng một thập kỷ.Trên thị trường chợ đen, 1 USD đổi được hàng trăm nghìn rial.Tiền tiết kiệm của người dân bốc hơi chỉ sau vài năm.Giá lương thực, nhà ở, năng lượng leo thang, vượt xa thu nhập. Cuối năm, nhiều tiểu thương tại Tehran đóng cửa hàng loạt, xuống đường biểu tình. Điều đáng sợ nhất với chính quyền không phải là biểu tình vì “miếng cơm manh áo”, mà là khi khẩu hiệu chuyển từ “chúng tôi cần sống” sang “chúng tôi cần tự do”. Phản ứng của chính phủ thì sao? Thay đổi nhân sự, cho thống đốc ngân hàng trung ương từ chức, rồi lại đưa một gương mặt cũ – từng bị cách chức vì chính sách tiền tệ thất bại – quay trở lại. Đó không phải là cải cách, mà chỉ là đổi ghế cho cùng một lối tư duy.
3. Cấm Vận Chỉ Là Ngòi Nổ, Gốc Rễ Là Tự Hủy Không thể phủ nhận vai trò của trừng phạt Mỹ: hạn chế xuất khẩu dầu, loại Iran khỏi hệ thống thanh toán quốc tế. Nhưng nếu chỉ có cấm vận mà nội bộ lành mạnh, nhiều quốc gia vẫn có thể cầm cự và xoay xở. Iran thì không, vì những vấn đề sâu xa hơn: Cơ cấu kinh tế méo mó: ngân sách nhà nước phụ thuộc tới khoảng 80% vào dầu mỏ. Công nghiệp chế tạo và nông nghiệp yếu kém, không đủ sức đỡ nền kinh tế khi dầu gặp trục trặc.Lợi ích nhóm và tham nhũng: Lực lượng Vệ binh Cách mạng kiểm soát nhiều lĩnh vực béo bở như dầu khí, viễn thông, xây dựng. Lợi nhuận chảy vào túi một nhóm nhỏ, không quay lại phục vụ xã hội.Ưu tiên sai lầm: trong khi người dân chật vật mưu sinh, chính quyền vẫn chi tiền lớn cho các cuộc chơi địa chính trị và các lực lượng bên ngoài biên giới. Cấm vận giống như cơn mưa lớn. Người có mái nhà vững thì chỉ bị ướt giày, còn người đã dột từ trong thì sập cả căn nhà.
4. Trung Quốc Có Còn Ra Tay Giải Cứu? Trong bối cảnh hiện tại, khả năng Trung Quốc tiếp tục “đỡ lưng” cho Iran là rất hạn chế. Rủi ro chính trị cao: nội bộ Iran chia rẽ sâu sắc, nguy cơ bất ổn kéo dài khiến mọi khoản đầu tư dài hạn đều mạo hiểm.Nguồn cung thay thế không thiếu: Nga bán dầu giá rẻ, Trung Đông có Saudi Arabia và Iraq với nguồn cung ổn định hơn nhiều.Uy tín hợp tác suy giảm: những thỏa thuận dài hạn từng được quảng bá rầm rộ nhưng thiếu thực thi khiến niềm tin của đối tác bị bào mòn. Trung Quốc trong chiến lược đối ngoại luôn đặt chữ “ổn định” lên hàng đầu. Một đối tác rối loạn, chính sách thay đổi thất thường, rất khó để đặt cược lâu dài. Kết Luận Khủng hoảng của Iran không phải là tai họa từ trên trời rơi xuống, mà là hệ quả của tham vọng vượt quá năng lực, quản trị yếu kém và tầm nhìn ngắn hạn. Khi nền kinh tế bị bóp nghẹt, đồng tiền mất giá, niềm tin của người dân cạn kiệt, thì cấm vận chỉ là giọt nước tràn ly. Iran đang đứng trước hai con đường: Hoặc cải cách thực sự, chấp nhận “đau một lần” để tái cấu trúc nền kinh tế và chính trị.Hoặc tiếp tục vá víu, đổ lỗi ra bên ngoài, và chờ đợi những biến động lớn hơn. Trong địa chính trị cũng như trong đầu tư, sai một nước cờ có thể sửa, nhưng sai liên tiếp thì sẽ phải trả giá rất đắt.