Hợp đồng phái sinh là gì? Hướng dẫn đầy đủ cho nhà đầu tư

Giới thiệu: Công cụ tài chính biến đổi nhanh chóng

Trong thế giới đầu tư hiện nay, chứng khoán phái sinh đã trở thành một trong những công cụ được quan tâm và tranh luận nhiều nhất. Một số người xem đó là chìa khóa để tăng lợi nhuận, trong khi số khác tránh xa vì cho rằng có rủi ro cao. Thực tế là cả hai quan điểm đều đúng một phần, bởi vì Derivative là công cụ có đặc điểm riêng biệt và đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc.

Dù bạn đang tìm kiếm cách phòng ngừa rủi ro cho danh mục đầu tư hay muốn đầu cơ dựa trên biến động giá, chứng khoán phái sinh mang đến nhiều cơ hội, nhưng cần có sự nghiên cứu và quản lý rủi ro cẩn thận.

Chứng khoán phái sinh: Định nghĩa và nguyên lý cơ bản

Định nghĩa rõ ràng

Chứng khoán phái sinh hay còn gọi là Derivative là công cụ tài chính có dạng hợp đồng hoặc thỏa thuận giữa hai bên, được lập ra hiện tại, nhưng việc trao đổi hàng hóa hoặc quyền mua bán hàng hóa dựa trên (Underlying Asset) sẽ diễn ra trong tương lai.

Điều làm cho chứng khoán phái sinh khác biệt so với đầu tư thông thường là người tham gia có thể thỏa thuận giá và khối lượng trước, mặc dù chưa sở hữu hàng hóa thực tế trong tay.

Nguyên lý hoạt động

Bằng cách thỏa thuận giá trong tương lai như vậy, giá của chứng khoán phái sinh phản ánh quan điểm của thị trường về giá hàng hóa trong tương lai. Khi thời điểm giao hàng đến và giá hàng hóa thay đổi so với thỏa thuận ban đầu, sẽ tạo ra khoảng cách lợi nhuận cho các nhà đầu cơ có thể kiếm lời từ chênh lệch giá.

Ví dụ thực tế: Hợp đồng tương lai trên thị trường dầu thô (WTI Crude Oil) tháng 12 năm 2020 đã được thỏa thuận ở mức 40 đô la mỗi thùng. Điều này có nghĩa là khi đến cuối tháng 12 năm 2020, việc giao hàng sẽ được thực hiện ở mức giá 40 đô la mỗi thùng, bất kể giá thị trường thực tế lúc đó là bao nhiêu.

Đối với người mua, điều này mang lại sự yên tâm rằng họ sẽ nhận được số hàng mong muốn với mức giá đã biết. Còn người bán thì đảm bảo rằng hàng hóa trong quá trình sản xuất sẽ có người mua với mức giá hợp lý.

Phân loại: Năm nhóm chính của chứng khoán phái sinh

1. Hợp đồng kỳ hạn (Forward Contracts)

Đây là dạng đơn giản nhất của chứng khoán phái sinh. Hợp đồng kỳ hạn là thỏa thuận trực tiếp giữa hai bên về việc mua bán hàng hóa, với thỏa thuận về giá hiện tại và cam kết giao hàng, thanh toán thực tế vào ngày đã định.

Điểm nổi bật:

• Dùng làm công cụ phòng ngừa rủi ro giá hàng hóa trong tương lai
• Phổ biến trong lĩnh vực nông nghiệp và thương mại hàng hóa

Nhược điểm:

• Thanh khoản thấp vì là thỏa thuận trực tiếp giữa các bên
• Không phù hợp cho đầu cơ ngắn hạn
• Rủi ro về việc thực hiện hợp đồng

2. Hợp đồng tương lai (Futures Contracts)

Hợp đồng tương lai có đặc điểm giống hợp đồng kỳ hạn, nhưng khác biệt quan trọng là việc mua bán diễn ra trên thị trường chính thức (Exchange) với các tiêu chuẩn rõ ràng.

Đặc điểm nổi bật:

• Khối lượng hàng hóa trong mỗi hợp đồng là tiêu chuẩn
• Thanh khoản cao
• Thị trường uy tín như thị trường dầu thô WTI hoặc thị trường vàng của COMEX

Ưu điểm:

• Dễ dàng đóng trạng thái bằng cách thực hiện hợp đồng ngược lại
• Tiêu chuẩn hóa giúp giảm thiểu rủi ro về thực hiện hợp đồng

3. Quyền chọn (Options)

Quyền chọn hay hợp đồng quyền chọn mang lại nhiều tự do hơn cho người sở hữu. Người mua quyền chọn trả phí “Premium” để đổi lấy quyền, dù có sử dụng hay không trong tương lai. Trong khi đó, người bán quyền chọn phải thực hiện hợp đồng nếu người mua quyết định sử dụng quyền.

Ưu điểm của quyền chọn:

• Rủi ro của người mua bị giới hạn ở mức phí premium
• Khả năng sinh lời không giới hạn
• Có thể kết hợp với hàng hóa dựa để phòng ngừa rủi ro theo nhiều cách

Thách thức:

• Phức tạp trong việc tính toán giá trị và lựa chọn
• Yêu cầu hiểu biết sâu về “Greeks” và các yếu tố ảnh hưởng đến giá

4. Swap (Swap Agreements)

Swap là thỏa thuận trao đổi dòng tiền trong tương lai, khác với các chứng khoán phái sinh khác thường liên quan đến hàng hóa tham chiếu.

Ứng dụng:

• Quản lý rủi ro về lãi suất và dòng tiền trong tương lai
• Thường được các tổ chức tài chính và doanh nghiệp lớn sử dụng

Hạn chế:

• Thanh khoản thấp, không có thị trường mua bán riêng biệt
• Phù hợp với những người có kiến thức tài chính sâu rộng

5. Giao dịch chênh lệch giá (CFD - Contracts for Difference)

CFD khác biệt so với các chứng khoán phái sinh khác là không có việc trao đổi hàng hóa thực tế, mà là giao dịch theo giá của hợp đồng tương lai hoặc hàng hóa tham chiếu khác, chỉ thanh toán phần chênh lệch giữa giá mở và đóng vị thế.

Đặc điểm nổi bật:

• Có thể sử dụng đòn bẩy cao để mở rộng lợi nhuận
• Sinh lời trong cả thị trường tăng và giảm
• Thanh khoản cao, thuận tiện giao dịch qua ứng dụng
• Không phù hợp cho đầu tư dài hạn

Bảng so sánh: Các công cụ chứng khoán phái sinh khác nhau

Lợi ích cho nhà đầu tư

1. Ổn định lợi nhuận kỳ vọng

Chứng khoán phái sinh cho phép nhà đầu tư đặt giá và khối lượng mua bán trước, bất kể giá thị trường biến động ra sao, họ vẫn có thể giao dịch theo thỏa thuận.

2. Phòng ngừa rủi ro hiệu quả

Một số chứng khoán phái sinh như hợp đồng tương lai và CFD có thanh khoản cao, phù hợp để phòng ngừa rủi ro. Ví dụ, nhà đầu tư sở hữu vàng có thể dùng hợp đồng tương lai hoặc CFD ở trạng thái Short để tránh mất mát khi giá giảm.

3. Đa dạng hóa danh mục đầu tư

Vì chứng khoán phái sinh không yêu cầu sở hữu hàng hóa thực, nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận các mặt hàng khó mua như dầu mỏ, vàng hoặc các hàng hóa khác.

4. Đầu cơ dựa trên biến động

Nhà giao dịch có thể dùng CFD hoặc hợp đồng tương lai để đầu cơ dựa trên biến động giá, bằng cách mở vị thế đòn bẩy cao trong thời gian ngắn.

Rủi ro cần hiểu rõ

Rủi ro từ đòn bẩy

Việc sử dụng đòn bẩy giúp mở rộng lợi nhuận, nhưng đồng thời cũng làm tăng khả năng thua lỗ. Nếu đi sai hướng và không quản lý rủi ro tốt, vốn đầu tư có thể cạn kiệt nhanh chóng. Nhà đầu tư nên chọn nhà môi giới có hệ thống bảo vệ số dư âm và sử dụng các công cụ như stop loss / trailing stop.

Rủi ro từ việc giao hàng

Một số chứng khoán như hợp đồng tương lai yêu cầu giao hàng thực nếu để hợp đồng đến ngày đáo hạn. Nhà đầu tư cần nghiên cứu kỹ điều kiện của từng loại chứng khoán.

Rủi ro từ biến động thị trường

Các yếu tố bên ngoài như điều chỉnh lãi suất của ngân hàng trung ương có thể khiến giá hàng hóa như vàng biến động lớn trong thời gian ngắn. Sự biến động này nếu không có quản lý rủi ro tốt, có thể gây thiệt hại.

Rủi ro về thanh khoản

Một số chứng khoán như swap có thanh khoản thấp, khó tìm người mua bán khi cần thiết.

Kịch bản thực hành: Nên mua chứng khoán phái sinh ở đâu?

Mỗi loại chứng khoán phái sinh có thị trường riêng:

• Hợp đồng tương lai: Giao dịch tại các thị trường tập trung, có kiểm soát chặt chẽ như CME
• CFD: Giao dịch qua nền tảng trực tuyến của các nhà môi giới khác nhau
• Quyền chọn: Thị trường OTC hoặc thị trường có kiểm soát chính thức (OTC)
• Swap: Chủ yếu là giao dịch OTC giữa các tổ chức tài chính

Các câu hỏi thường gặp

Quyền chọn cổ phiếu có phải chứng khoán phái sinh không?

Có, quyền chọn cổ phiếu là hợp đồng cho phép mua hoặc bán cổ phiếu trong mức giá và thời gian xác định. Giá trị của nó liên quan trực tiếp đến giá cổ phiếu tham chiếu.

Ai có thể giao dịch CFD?

Người từ 18 tuổi trở lên và có tài khoản giao dịch sẽ có thể giao dịch CFD, nhưng cần nghiên cứu kỹ rủi ro trước.

Chứng khoán phái sinh và cá cược khác nhau như thế nào?

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dựa trên giá trị thực, trong khi cá cược chỉ là dự đoán kết quả mà không có hàng hóa tham chiếu thực.

Tóm lại

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính có khả năng và rủi ro đi kèm. Nó có thể là công cụ phòng ngừa rủi ro hoặc đầu cơ, tùy thuộc cách sử dụng.

Điều quan trọng cần nhớ là trước khi tham gia vào chứng khoán phái sinh, bạn phải hiểu rõ cách thức hoạt động, rủi ro là gì, và cách quản lý rủi ro phù hợp.

Đầu tư có kiến thức hạn chế rủi ro và theo đuổi kế hoạch đầu tư rõ ràng là chìa khóa để chứng khoán phái sinh phát huy tối đa lợi ích theo mức độ rủi ro mỗi cá nhân có thể chấp nhận