Ý nghĩa của việc short bán khống: Nhà đầu tư làm thế nào để nhận diện và đối phó với cái bẫy rủi ro này?

Trải nghiệm Short Squeeze là gì? Ác mộng bị buộc phải mua lại giá cao

Short Squeeze (軋空) còn gọi là “gá空”, là cảnh tượng mà các nhà đầu tư bán khống sợ nhất. Nói đơn giản, là khi giá của tài sản bị bán khống tăng nhanh, buộc các nhà đầu tư bán khống phải mua lại với giá cao, tạo thành vòng xoáy tăng giá theo chiều kim đồng hồ.

Trải nghiệm Short Squeeze gồm hai loại chính. Một là khi giá cổ phiếu phản ứng quá nhanh, phe bán khống không chịu nổi thua lỗ buộc phải cắt lỗ mua lại; loại còn lại là nhóm có khả năng thao túng cố ý nâng giá cổ phiếu, tạo ra bẫy Short Squeeze để câu kéo các nhà đầu tư nhỏ lẻ và tổ chức, từ đó kiếm lợi.

Để hiểu rõ sức mạnh của Short Squeeze, cần nắm rõ ba cách bán khống sau:

Cho mượn cổ phiếu để bán — Mượn cổ phiếu từ các cổ đông lâu dài, trả lãi, chờ khi giá giảm rồi mua lại.

Giao dịch hợp đồng tương lai (Futures) — Nộp ký quỹ để bán khống, đến hạn phải chuyển vị thế, đối mặt rủi ro bị buộc đóng vị thế khi giá tăng mạnh làm thiếu ký quỹ.

Hợp đồng chênh lệch CFD — Không cần chuyển vị thế nhưng cũng chịu rủi ro bị yêu cầu ký quỹ bổ sung.

Tất cả các phương thức này đều có điểm yếu chung: khi giá tăng mạnh, nếu đà tăng quá nhanh, nhà đầu tư rất dễ rơi vào tình cảnh thiếu ký quỹ bị môi giới buộc phải mua lại, dẫn đến tuyệt vọng.

Tại sao xảy ra thị trường Short Squeeze? Động lực từ tổ chức và chuyển biến cơ bản

Hiện tượng Short Squeeze không phải là ngẫu nhiên, mà có hai tác nhân chính đứng sau.

Loại 1: Các vụ thao túng có chủ đích

Vụ Short Squeeze của GME năm 2021 là ví dụ điển hình. GME là chuỗi bán lẻ game, liên tục giảm doanh thu, bị Wall Street đánh giá thấp. Khi doanh nhân Ryan Cohen của Canada vào làm chủ tịch, giá cổ phiếu từ vài đô la tăng gần 20 đô. Ngay lập tức, các báo cáo bán khống xuất hiện, cho rằng giá cổ phiếu bị thổi phồng quá mức.

Vấn đề là, GME có vốn nhỏ, khối lượng giao dịch ít, các tổ chức bán khống mượn cổ phiếu để bán ra với quy mô đạt tới 140% số cổ phiếu đang lưu hành. Điều này biến GME thành “mục tiêu” trong mắt cộng đồng nhà đầu tư trên diễn đàn WSB. Các nhà đầu tư kêu gọi mua vào để ép các tổ chức phải thua cuộc.

Kết quả gây sốc: ngày 13/1/2021, giá tăng 50%, đạt 30 đô, trong vòng hai tuần, giá cao nhất lên tới 483 đô. Các tổ chức bán khống bị buộc phải đóng vị thế do thiếu ký quỹ, truyền thông gọi đó là thiệt hại hơn 50 tỷ USD. Chỉ sau một tuần, giá cổ phiếu giảm hơn 80%. Sau đó, các nhà đầu tư WSB lại đẩy giá các cổ phiếu như AMC, Blackberry, đều xuất hiện các đợt tăng mạnh rồi giảm đột ngột.

Loại 2: Chuyển biến thực từ cơ bản

Tesla là ví dụ điển hình khác. Tesla bị bán khống lâu dài, nhưng năm 2020, công ty này đã chuyển từ lỗ thành lãi, nhà máy tại Thượng Hải bùng nổ doanh thu, giá cổ phiếu tăng gần 6 lần trong nửa năm, từ 350 lên 2318. Sau đó, tách cổ phiếu, giá lại vượt 1.000 đô chỉ trong một năm (cao nhất 1243). Trong vòng hai năm, giá tăng gần 20 lần, các phe bán khống thua lỗ nặng.

Loại Short Squeeze này xuất phát từ sự thay đổi thực về cơ bản, cộng thêm môi trường nới lỏng tiền tệ toàn cầu năm 2020, dòng tiền đổ vào liên tục.

Cả hai dạng Short Squeeze đều khiến phe bán khống chịu thiệt hại lớn, đặc biệt trong bối cảnh thị trường tăng trưởng năm 2022, Fed nâng lãi suất, thu hẹp bảng cân đối, mỗi đợt hồi phục đều trở thành bẫy mới cho phe bán.

Hướng dẫn tự cứu khi gặp phải thị trường Short Squeeze

Bán khống giống như cướp ngân hàng, “rút lui an toàn” là ưu tiên hàng đầu. Lợi nhuận lớn nhất của bán khống là khi giá về 0, nhưng khi gặp Short Squeeze, giá có thể tăng gấp nhiều lần, thậm chí hàng chục lần trong thời gian ngắn, biến bán khống thành “lợi nhuận hạn chế, rủi ro vô hạn”.

Chiến lược đối phó 1: Theo dõi tỷ lệ bán khống, sớm nhận diện và cắt lỗ

Khi tỷ lệ bán khống vượt quá 50% tổng số cổ phiếu lưu hành, dù giá còn yếu, cũng nên sớm mua lại để cắt lỗ. Dùng chỉ số RSI như cảnh báo:

• RSI từ 50~80 = phe mua mạnh, dễ xảy ra Short Squeeze
• RSI từ 20~50 = phe bán vẫn chiếm ưu thế, còn có thể bán khống
• RSI dưới 20 = trạng thái quá bán, rủi ro đảo chiều lớn, cần thoát ngay

Khi RSI giảm xuống dưới 20, thị trường đã không còn lý trí, Short Squeeze có thể bùng phát bất cứ lúc nào. Lúc này, bảo vệ vốn còn quan trọng hơn lợi nhuận.

Chiến lược đối phó 2: Nếu tham gia Short Squeeze, kiểm soát chặt thời điểm thoát

Nhà đầu tư muốn kiếm nhanh trong Short Squeeze cần liên tục theo dõi vị thế bán khống. Khi tỷ lệ bán khống tiếp tục tăng, có thể tiếp tục ép giá. Nhưng khi có tín hiệu các vị thế bán khống bắt đầu mua lại, phải thoát ngay để chốt lời.

Bởi vì lực mua đẩy giá lên không phải vì kỳ vọng vào doanh nghiệp, mà chỉ để bù lỗ bán khống. Khi Short Squeeze kết thúc, giá sẽ nhanh chóng giảm về mức hợp lý, biên độ dao động rất lớn.

Cách tránh bẫy Short Squeeze, an toàn khi bán khống

Short Squeeze thường cần hai điều kiện tiên quyết: tỷ lệ bán khống quá cao + sự chú ý của thị trường cực kỳ lớn.

Khi chọn cổ phiếu để bán khống, nhà đầu tư nên ưu tiên các chỉ số lớn, cổ phiếu thuộc các chỉ số chính, có thanh khoản cao, khó có thể tập trung quá nhiều vị thế bán khống.

Trong thị trường giảm, nên chờ đợi phản ứng tăng để bán khống, không nên bán khi giá tăng cao một cách mù quáng. Không khuyến khích dùng phương pháp mượn cổ phiếu để bán khống đơn thuần, vì dễ gặp phải tình trạng buộc phải mua lại. Thay vào đó, dùng hợp đồng CFD để linh hoạt hơn, nhà đầu tư có thể tự điều chỉnh đòn bẩy.

Phương pháp nâng cao là dùng chiến lược phòng hộ: vừa mua cổ phiếu để tăng trưởng, vừa bán khống thị trường chung. Nếu tỷ lệ phân bổ là 1:1, chỉ cần cổ phiếu tăng hơn thị trường hoặc giảm ít hơn là có lợi, giúp tránh rủi ro hệ thống.

Nhà đầu tư cần theo dõi sát diễn biến thị trường, đặc biệt là các tin tức và cơ bản của cổ phiếu. Bất kỳ tin tích cực nào cũng có thể phá vỡ các vị thế bán khống lâu dài, rủi ro Short Squeeze không phải là chuyện đùa. Hiểu rõ ý nghĩa của Short Squeeze, nắm vững cách đối phó, chính là bài học đầu tiên của việc bán khống thành công.