Huyền thoại về Petrodollar: Phân biệt sự thật và hư cấu trong câu chuyện Mỹ-Saudi Arabia

Gần đây, một làn sóng đưa tin gây sốc đã tuyên bố rằng thỏa thuận petrodollar mang tính lịch sử giữa Hoa Kỳ và Ả Rập Xê-út đã hết hạn vào ngày 9 tháng 6 năm 2024, sau nửa thế kỷ ảnh hưởng. Câu chuyện này đã thu hút sự chú ý của các phương tiện truyền thông tài chính và các nền tảng xã hội, gây ra nhiều suy đoán về tương lai của thị trường tiền tệ toàn cầu. Tuy nhiên, sau khi xem xét kỹ lưỡng, câu chuyện được trình bày qua vô số tiêu đề khác xa với những gì thực sự đã xảy ra giữa hai quốc gia này. Sự thật về petrodollar còn phức tạp hơn nhiều so với các câu chuyện bi quan về ngày tận thế.

Hiểu rõ về Khung Thỏa thuận Petrodollar Thực sự

Sự nhầm lẫn xung quanh hệ thống petrodollar phần lớn bắt nguồn từ việc nhầm lẫn nhiều thỏa thuận riêng biệt thành một hiệp định duy nhất. Ủy ban Hợp tác Kinh tế Hoa Kỳ-Ả Rập Xê-út thực sự được thành lập vào ngày 8 tháng 6 năm 1974—đúng 50 năm trước các tiêu đề gần đây. Tuy nhiên, mục đích của nó chủ yếu là xây dựng mối quan hệ kinh tế rộng hơn, chứ không phải áp đặt chế độ dầu mỏ chỉ chấp nhận đô la.

Ủy ban này ra đời nhằm phản ứng với lệnh cấm vận dầu mỏ của OPEC năm 1973, đã phơi bày những điểm yếu trong quan hệ Mỹ-Ả Rập. Thay vì tạo ra một độc quyền petrodollar cứng nhắc, thỏa thuận nhằm tăng cường hợp tác kinh tế chung. Một chi tiết quan trọng bị bỏ qua trong các bài viết gần đây là Ả Rập Xê-út chưa bao giờ ngừng chấp nhận nhiều loại tiền tệ cho xuất khẩu dầu của mình. Bảng Anh và các đồng tiền khác vẫn là các phương thức thanh toán hợp lệ trong suốt thời gian này, hoàn toàn mâu thuẫn với tuyên bố về sự độc quyền tuyệt đối của petrodollar.

Thỏa thuận 1974 Thực sự: Không Như Các Tiêu đề Đưa Tin

Thỏa thuận sâu hơn được hình thành vào năm 1974 liên quan đến một thỏa thuận chiến lược—một điều chỉ được tiết lộ vào năm 2016 qua một yêu cầu theo Đạo luật Tự do Thông tin, được Bloomberg News đưa tin. Ả Rập Xê-út đồng ý tăng đáng kể đầu tư vào các chứng khoán Kho bạc Mỹ, đổi lại là sự bảo vệ quân sự và các đảm bảo an ninh của Mỹ. Thỏa thuận tài chính này ít nhiều khác biệt so với thỏa thuận petrodollar cứng nhắc mà các phương tiện truyền thông xã hội và các bình luận tài chính vội vàng mô tả.

Paul Donovan, trưởng nhà kinh tế tại UBS Global Wealth Management, đã làm rõ vấn đề này. Ông nhấn mạnh rằng thỏa thuận ban đầu năm 1974 tập trung vào các khung hợp tác kinh tế hơn là việc thực thi giá dầu dựa trên đô la độc quyền. Sự phân biệt này rất quan trọng: sự phù hợp chiến lược tài chính khác biệt căn bản với một hệ thống petrodollar bắt buộc nhằm loại bỏ các đồng tiền thay thế.

Huyền thoại về petrodollar cũng che giấu một thực tế lịch sử sâu xa hơn. Nền tảng thực sự của sự thống trị của đô la trong thị trường dầu mỏ bắt nguồn từ một thỏa thuận năm 1945, trong đó Mỹ cam kết cung cấp cho Ả Rập Xê-út các đảm bảo an ninh đổi lấy nguồn năng lượng ổn định. Thỏa thuận này đã tạo ra các điều kiện cấu trúc hỗ trợ sự thống trị của đô la trong thị trường dầu mỏ—những điều kiện này còn bền vững hơn nhiều so với bất kỳ “thỏa thuận petrodollar” nào từng tồn tại.

Thay Đổi Trong Mô Hình Tiền Tệ Toàn Cầu Trong Giao Dịch Dầu Mỏ

Dù vai trò của petrodollar trong các cuộc thảo luận gần đây bị thổi phồng quá mức, các chuyển biến thực sự trong thương mại hàng hóa toàn cầu đang diễn ra. Các nền kinh tế mới nổi lớn—đặc biệt là Nga, Iran và Trung Quốc—ngày càng từ bỏ các giao dịch bằng đô la để chuyển sang các phương thức thay thế. Nhân dân tệ, rúp, dirham và rupee hiện đang thúc đẩy tỷ lệ ngày càng tăng trong các giao dịch hàng hóa.

Sự chuyển đổi này phản ánh cả tính toán chiến lược lẫn nhu cầu thực tiễn. Các chế độ trừng phạt của Mỹ đã thúc đẩy Nga và Iran phát triển các cơ chế thanh toán không dùng đô la. Sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc đã tạo ra hạ tầng song song cho các thanh toán dựa trên nhân dân tệ. Năm 2023, Trung Quốc trở thành nhà cung cấp dầu thô lớn nhất của Nga, với phần lớn các giao dịch được thực hiện bằng nhân dân tệ thay vì đô la. Tương tự, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Ấn Độ đã chính thức ký thỏa thuận thực hiện giao dịch dầu mỏ bằng các đồng tiền địa phương của họ—một cột mốc tượng trưng trong quá trình giảm phụ thuộc vào đô la.

Tuy nhiên, những diễn biến này, dù có ý nghĩa, vẫn còn hạn chế về phạm vi và tác động đối với hệ thống toàn cầu rộng lớn hơn.

Tại Sao Đô La Mỹ Vẫn Là Chuẩn Mực Toàn Cầu

Cuộc tranh luận về petrodollar thường bỏ qua một thực tế nền tảng: sự thống trị của đô la dựa trên các yếu tố cấu trúc sâu xa hơn bất kỳ thỏa thuận song phương nào. Theo dữ liệu mới nhất của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, dù tỷ lệ phần trăm dự trữ ngoại hối toàn cầu của đô la đã giảm nhẹ, chưa có đồng tiền nào thay thế nổi bật để thách thức vị trí trung tâm của nó. Euro, nhân dân tệ và các đối thủ khác vẫn còn xa mới cạnh tranh được.

Giao dịch dầu mỏ vẫn chủ yếu diễn ra qua các kênh đô la, đặc biệt là các giao dịch liên quan đến Ả Rập Xê-út. Sự tồn tại này phản ánh mối liên hệ kinh tế và quân sự sâu sắc giữa Mỹ và Ả Rập Xê-út. Hạ tầng hỗ trợ các giao dịch petrodollar—từ hệ thống thanh toán đến các tổ chức tài chính—đã tồn tại qua nhiều thập kỷ. Thay thế các hệ thống này sẽ đòi hỏi nhiều hơn là các tuyên bố chính trị hoặc thỏa thuận song phương.

Ngoài ra, ngay cả khi các giao dịch hàng hóa ban đầu diễn ra bằng các đồng tiền thay thế, chúng thường chuyển đổi sang đô la khi đi qua các kênh đầu tư và tích trữ dự trữ toàn cầu. Vai trò của đô la như đồng tiền dự trữ chính của thế giới tạo ra một hệ thống “dính chặt”—một hệ thống tồn tại dựa trên sức mạnh của các thể chế và không dễ bị thay thế bởi các đối thủ khả thi.

Kết Luận Về Thực Tế Petrodollar

Câu chuyện về việc thỏa thuận petrodollar hết hạn sau 50 năm dường như dựa trên những hiểu lầm căn bản về các thỏa thuận thực sự tồn tại và nội dung của chúng. Trong khi các mô hình tiền tệ toàn cầu đang thay đổi, với sự đa dạng hóa có ý nghĩa trong một số thị trường hàng hóa, đô la Mỹ vẫn duy trì vị trí thống trị trong thương mại và tài chính quốc tế.

Các yếu tố cấu trúc hỗ trợ sự thống trị của đô la—liên minh quân sự-kinh tế sâu sắc, hạ tầng thể chế, vị thế dự trữ tiền tệ và sự thiếu vắng các đối thủ đáng tin cậy—không thể dễ dàng bị phá vỡ. Câu chuyện về petrodollar, như cách kể gần đây, chỉ là huyền thoại nhiều hơn là thực tế thị trường. Hiểu rõ sự khác biệt này là điều cần thiết cho các nhà đầu tư khi điều hướng một hệ thống tài chính toàn cầu ngày càng phức tạp nhưng vẫn còn chủ yếu dựa trên đô la.