Gần đây tôi đã suy nghĩ lại về tư tưởng của Hayek, mới thực sự hiểu tại sao ông lại trở thành nhà kinh tế học có tầm nhìn xa trông rộng nhất thế kỷ 20.

Năm 1974, khi ông bước lên bục nhận giải Nobel Kinh tế, không ai dự đoán được bốn năm sau nhà tư tưởng này sẽ làm một việc ở Paris—ông công khai thách thức, mời tất cả những người hoài nghi đến tranh luận, kết quả là không ai dám đối đầu. Điều thực sự gây sốc không phải là sự im lặng, mà là tư tưởng của Hayek sắc bén đến mức: phản bác ông chính là phản bác thực tế.

Bảy câu nói của ông để lại, mỗi câu như dao mổ cắt mở mặt tối của quyền lực, hệ thống và nhân tính. Cảm nhận sâu sắc nhất của tôi là, những luận điểm này vẫn còn sức sống mãnh liệt ngày nay.

Trước tiên hãy xem sự khác biệt về bản chất giữa tiền tệ và quyền lực. Hayek nói rằng tiền tệ mở cửa cho tất cả mọi người, người nghèo có thể tham gia cạnh tranh dựa vào lao động, tài năng, giao dịch; nhưng quyền lực thì khác, luôn có rào cản, có mối quan hệ, có vòng tròn. Thứ thực sự làm thối nát văn minh không phải là chênh lệch giàu nghèo, mà là quyền lực bắt đầu thay thế thị trường trong phân phối của cải. Khi của cải được kiếm bằng quyền lực chứ không phải sáng tạo giá trị, xã hội đã bắt đầu mục nát.

Tiếp theo là logic của hệ thống quan liêu. Tại sao một số vấn đề mãi không được giải quyết? Bởi vì người giải quyết vấn đề chính là người tạo ra vấn đề. Các tổ chức lớn thích tạo ra quy trình rườm rà, phức tạp, cần “trông có vẻ bận rộn” và “trông có vẻ quan trọng”. Hayek chỉ ra rằng: nhiều căn bệnh xã hội không phải khó chữa, mà là người nắm giữ công cụ không có ý chí dùng công cụ để chữa bệnh.

Điều khiến tôi cảm động nhất là ông phân biệt hai loại xã hội. Loại thứ nhất: của cải do thị trường tạo ra, rồi có thể ảnh hưởng đến quyền lực. Loại thứ hai: phải có quyền lực trước mới có thể có của cải. Hayek cho rằng loại thứ hai mới là bi kịch sâu sắc thực sự của văn minh. Nhìn lại lịch sử, sự suy vong của quốc gia gần như bắt đầu từ việc xã hội chuyển từ “thị trường tạo ra của cải” sang “quyền lực tạo ra của cải”.

Về tự do, định nghĩa của Hayek rất tinh tế. Tự do không phải là “làm gì cũng được”, mà là không phải khuất phục ý chí tùy tiện của một người nào đó. Ông phân biệt pháp trị và nhân trị: pháp trị cho phép cá nhân dự đoán tương lai, lập kế hoạch cuộc đời; nhân trị khiến xã hội dựa vào cảm xúc, quyền lực, mối quan hệ. Khi pháp luật có thể bị sửa đổi tùy ý, tự do đã thực sự biến mất.

Có một phán đoán đặc biệt tàn nhẫn nhưng thành thật: nhìn người đi đâu, biết nơi đó tốt hơn. Di cư là một cuộc bỏ phiếu thầm lặng, chân thực hơn mọi cuộc tranh luận về hệ thống. Trong lịch sử, mỗi lần di cư quy mô lớn đều âm thầm tiết lộ thắng bại của hệ thống và hướng đi của nền văn minh.

Cảnh báo nguy hiểm nhất đến từ câu cuối cùng. Người sẵn sàng từ bỏ tự do để đổi lấy sự bảo đảm cuối cùng sẽ không thể có tự do cũng không thể có sự bảo đảm. Nỗi sợ khiến người ta sẵn sàng “trao quyền tự chủ” để đổi lấy “ảo tưởng được bảo vệ”, nhưng khi quyền lực mở rộng dưới danh nghĩa bảo vệ, sự bảo đảm trở thành khẩu hiệu, tự do cũng không thể trả lại.

Và sự thật lạnh lùng nhất trong tư tưởng của Hayek là: con đường dẫn đến địa ngục thường do thiện ý mở đường. Trong lịch sử, chế độ tàn bạo nhất chưa bao giờ bắt đầu bằng ác độc, mà bắt đầu từ “Vì lợi ích của bạn”, “Vì hạnh phúc của tất cả mọi người”. Khi người ta tỉnh ra—thiên đường chưa từng đến, xiềng xích đã siết chặt. Nguy hiểm thực sự không phải là ác, mà là quyền lực tuyệt đối được đóng gói dưới vỏ bọc “lành”.

Popper từng nói: “Những gì tôi học được từ Hayek vượt xa tất cả các nhà tư tưởng khác còn sống.” Năm 1992, vào tháng 3, Hayek 92 tuổi qua đời. Ông đã dùng cả đời chứng minh: thịnh vượng của nhân loại bắt nguồn từ tự do chủ nghĩa, chứ không phải chủ nghĩa tập thể.

Trong “Hiến chương Tự do”, ông viết rằng thị trường không phải do thiết kế mà là trật tự tự phát hình thành trong lịch sử; tự do cá nhân là nguồn duy nhất mang lại thịnh vượng cho nhân loại. Khi Liên Xô sụp đổ, người ta mới nhận ra—Hayek không phải là dự báo, mà là tiết lộ trước kết quả tất yếu sẽ xảy ra.

Có người thán phục: “Nếu trên thế giới có 5% người thực sự hiểu Hayek, nhân loại có thể tránh được nhiều bi kịch.” Ông là kẻ chôn vùi Utopia, cũng là người canh giữ cuối cùng của nền văn minh tự do.

Trong thời đại biến động này, đó là chế độ xấu trỗi dậy trở lại, hay là nền trật tự tốt nở rộ hoa văn minh? Câu trả lời phụ thuộc vào thái độ và hiểu biết của chúng ta về những tư tưởng thực sự xuyên qua thời gian như Hayek. Đối với mỗi người yêu tự do, lo lắng về vận mệnh dân tộc, tác phẩm của ông chắc chắn đáng để đọc đi đọc lại. Thêm một người hiểu Hayek, tự do sẽ thêm một phần được bảo vệ.